Słownik ważnych pojęć



Antygeny – Cząsteczki, które znajdują się na powierzchni komórek, i które są charakterystyczne dla każdego człowieka. Te cząsteczki uruchamiają układ odpornościowy np. przez produkcję przeciwciał, które niszczą antygeny, a tym samym powodują odrzucenie przeszczepu.

Autotransfuzja – Zabieg przetaczania krwi, w którym biorca i dawca jest chory sam dla siebie. Leczenie pacjenta własną konserwowaną krwią pozwala na uniknięcie ryzyka związanego z immunizacją antygenami krwinkowymi, przeniesieniem chorób wirusowych, bakteryjnych i pasożytniczych

Biopsja - Jest to pobranie części tkanki w celu wykonania badań (mikroskopowych, biochemicznych) na obecność choroby, stopnia odrzucania przeszczepu, oceny przeszczepionych narządów.

Centralny Rejestr Sprzeciwu - Rejestr osób, które wyrażają odmowę pobrania ich narządów po śmierci. Od osoby, która znajduje się w Tym rejestrze nie można pobrać żadnego narządu.

Dawca - Żywy dawca albo zwłoki ludzkie, od których pobiera się komórki, tkanki lub narządy.

Dawca wielonarządowy – Dawca, od którego zostały przeszczepione co najmniej jedna nerka i jeden narząd pozanerkowy.

Dawstwo – Przekazywanie komórek, tkanek lub narządów ludzkich przeznaczonych do zastosowania leczniczego u ludzi.

Główny układ zgodności tkankowej – (MHC, z ang. major histocompatibility complex), zespół białek, odpowiedzialnych za prezentację antygenów limfocytom T. Swoją nazwę zawdzięczają temu, że zostały odkryte jako pierwsze i najważniejsze białka decydujące o utrzymaniu się lub odrzuceniu przeszczepu, a zatem odpowiadające za zgodność tkanek dawcy i biorcy. Ludzkie MHC określane są mianem HLA (ang. human leukocyte antigens – ludzkie antygeny leukocytarne).

Immunosupresja – Jest to stan obniżonej odporności wywoływany sztucznie poprzez podanie leków immunosupresyjnych mający na celu powstrzymanie procesu odrzucania przeszczepu.

Narząd – Wyodrębniona i istotna część ludzkiego ciała, zbudowana z różnych tkanek, zdolna do utrzymywania swojej struktury, ukrwienia i możliwości pełnienia autonomicznych funkcji fizjologicznych.

Poltransplant – Centrum Organizacyjno-Koordynacyjne Do Spraw Transplantacji miedzy innymi nadzoruje krajowa listę oczekujących na przeszczep, rejestruje dawców szpiku, monitoruje Centralny Rejestr Sprzeciwu, prowadzi statystyki przeszczepów (ilość dokonywanych operacji transplantacyjnych).

Potencjalny dawca - Osoba z orzeczeniem śmierci mózgowej, zgłoszona do Centrum Koordynacji po sprawdzeniu w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów braku sprzeciwu przed pobraniem narządów.

Przeciwciała – Cząsteczki białkowe, które są produkowane przez układ odpornościowy w odpowiedzi na pojawienie się w organizmie antygenów (na przeszczepionych organach ale tez np. na wirusach).

Przeszczepianie narządów, transplantacja- (z łac.. transplantare, czyli „szczepić” , od trans „poza czymś” i plantare, „sadzić”) – przeszczepienie narządu w całości lub części, tkanki lub komórek z jednego ciała na inne (lub w obrębie jednego ciała). Przeszczepianiem zajmuje się dziedzina medycyny zwana transplantologią.

Przeszczepienie- to proces mający na celu przywrócenie niektórych funkcji ciała ludzkiego przez przeniesienie komórki, tkanki lub narządu od dawcy do ciała biorcy.

Przeszczeptransplantat – komórki, tkanki (skóra, rogówka, kości) lub narząd (serce, nerka) pobrane od dawcy, podlegające chirurgicznemu przeszczepieniu do organizmu biorcy. Niektóre tkanki i narządy mogą być konserwowane i przechowywane w tak zwanych bankach (na przykład w banku komórek macierzystych).

Przeszczep allogeniczny – Jest to przeniesienie tkanek, narządów z innego organizmu tego samego gatunku (np. z jednego człowieka na drugiego człowieka).

Przeszczep autologiczny – Jest to przeniesienie tkanek, narządów w obrębie tego samego organizmu (ten sam człowiek). Ma to miejsce np. w leczeniu białaczek, kiedy pobierany jest szpik od pacjenta, który jest poddawany chemioterapii, aby po niej wszczepił mu jego własny szpik

Przeszczep ksenobiotyczny – Jest to przeniesienie tkanek, narządów pomiędzy organizmami różnych gatunków (np. pomiędzy świnią i człowiekiem).

Śmierć mózgowa – Śmierć mózgowa następuje wtedy, kiedy wystąpi zaburzenie w krążeniu krwi w mózgu, co prowadzi do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu, chociaż przy pomocy aparatury można zachować czynność innych narządów jak serca czy płuc. Fakt śmieci mózgowej orzeka 3 osobowa komisja lekarska, w której skład wchodzi specjalista w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii oraz specjalista w dziedzinie neurologii lub neurochirurgii, po przeprowadzeniu specjalnych badań.

Szpik kostny – (łac. medulla ossium), miękka, silnie ukrwiona, mająca gąbczastą konsystencję tkanka znajdująca się wewnątrz jam szpikowych kości długich oraz znajduje się w małych jamkach w obrębie istoty gąbczastej kości. Masa całego szpiku u osoby dorosłej wynosi około 2,5 kg.

Tkanka – Zespół komórek o wyspecjalizowanych funkcjach powiązanych ze sobą substancją międzykomórkową.

Transplantacja – Jest to zabieg przeniesienia komórek, narządów lub tkanek z organizmu dawcy do organizmu biorcy. W szczególnych przypadkach biorcą i dawcą może być ten sam organizm (autotransplantacja).

Zgodność tkankowa – Jest to tolerancja pomiędzy układem antygenów komórek dawcy i biorcy przeszczepu. Zgodność tkankowa umożliwia przyjęcie przeszczepu od dawcy. W przypadku jej braku komórki przeszczepu pobudzają układ odpornościowy biorcy i przeszczep zostaje przez niego odrzucony.

Żywy dawca – Osoba, od której pobierane są komórki, tkanki lub narząd.




Najważniejsze informacje:



Najczęściej przeszczepiane narządy i tkanki:

- Skóra
- Serce
- Nerka
- Płuco
- Wątroba
- Trzustka
- Jelito
- Szpik kostny
- Tętnica
- Rogówka

Warunki powodzenia przeszczepu

- zgodność tkankowa
- właściwy dobór dawcy i biorcy
- odpowiednie leczenie immunosupresyjne
- zastosowanie dobrego płynu prezerwacyjnego i metody prezerwacji dla transplantu
- umiejętność rozpoznania i leczenia procesu odrzucania narządu przez organizm biorcy
- zapobieganie powikłaniom i ich leczenie

Polskie uregulowanie prawne

Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów wprowadza pojęcie zgodny domniemanej na pobranie po śmierci komórek, tkanek i narządów. Oznacza to, że osoba zmarła może być potencjalnym dawcą komórek, tkanek i narządów o ile za życia nie wyraziła sprzeciwu. Niewymagana jest zgoda rodziny lub bliskich osoby zmarłej. Rozmowa z rodziną przeprowadzana jest w celu uzyskania informacji czy zmarły za życia nie wyraził był sprzeciwu na pobranie od niego po śmierci komórek, tkanek lub narządów.

Sprzeciw można wyrazić w trzech równoważnych/równoprawnych formach:

- wpisu w centralnym rejestrze sprzeciwów na pobranie komórek, tkanek i narządów ze zwłok ludzkich, potwierdzeniem dokonania wpisu sprzeciwu w centralnym rejestrze sprzeciwów jest zawiadomienie o wpisie sprzeciwu, sporządzone w formie wydruku komputerowego, przesyłane listem poleconym na adres podany w zgłoszeniu.

- oświadczenia pisemnego zaopatrzonego we własnoręczny podpis.

- oświadczenia ustnego złożonego w obecności co najmniej dwóch świadków, pisemnie przez nich potwierdzonego.

W każdym przypadku najważniejsze jest poinformowanie rodziny i bliskich o swojej woli.

Aktualna sytuacja transplantologii w Europie

Największym problemem, z jakim boryka się transplantologia, jest obecnie bardzo duży popyt na organy do przeszczepień przy zupełnie nienadążającej za nim podaży.

Liczbę przeszczepień w Unii Europejskiej ma zwiększyć europejska karta dawcy, której wprowadzenie proponuje Komisja Europejska. Europejska karta dawcy mogłaby być dołączana do ubezpieczenia zdrowotnego. Miałoby to nie tylko ułatwić decyzję o pobraniu organu w razie nagłej śmierci posiadacza karty, ale też „uwrażliwić opinię publiczną na problemy transplantologii”.

W poszczególnych krajach Unii Europejskiej obserwuje się duże różnice w liczbie dawców na milion mieszkańców – od około 35 zmarłych dawców w Hiszpanii, 21 we Francji, 15 w Polsce, 14 w Wielkiej Brytanii, do 6 w Grecji i tylko 0,5 w Rumunii.